لور
تیغ، تاج، حلقه؛ اشیایی که از انسانها بیشتر عمر میکنند
قدرت وقتی در فلز، سنگ یا شیشه خانه میکند، میتواند دزدیده شود، به ارث برسد و صاحبش را تغییر دهد؛ حتی پس از پایان پادشاهیها.
در کشوی خانهای قدیمی، حلقهای هست که دیگر اندازهٔ انگشت هیچکس نیست. شمشیری در موزه خوابیده که نام آخرین صاحبش پاک شده. تاجی شکسته در انبار یک قصر مانده و مردمی که روزی برایش زانو میزدند، قرنهاست مردهاند. اشیا ساکتاند، اما سکوتشان تهی نیست. دستها عوض میشوند، پادشاهیها فرو میریزند و نامها از یاد میروند؛ فلز، سنگ، چوب و شیشه میمانند و چیزی از میل، ترس و سوگ انسان را با خود حمل میکنند.
فانتزی این حقیقت ساده را تا نهایتش میبرد. در آن، شمشیر میتواند پادشاه را انتخاب کند، حلقه صاحبش را به بردگی بگیرد، آینه آینده یا حقیقت پنهان را نشان دهد و ظرفی ناشناخته نعمت یک سرزمین را تولید کند. شیء جادویی جذاب نیست چون یک قابلیت اضافه دارد؛ جذاب است چون قدرت را از حالت انتزاعی بیرون میآورد و در چیزی میگذارد که میشود لمسش کرد، دزدیدش، به ارث برد، گم کرد یا شکست. جادو ناگهان وزن پیدا میکند.
پیش از فانتزی، اشیا جادو داشتند
انسان برای دیدن شیء جادویی منتظر رمان فانتزی نماند. تعویذ، مهر، تیغه، سنگ، گردنآویز، جام و پارچه در فرهنگهای گوناگون حامل حفاظت، مشروعیت، شفا، بخت یا نفرین بودهاند. در مصر باستان، اندازه، ماده، رنگ، نقش و کلماتی که بر تعویذ خوانده میشدند همگی در نیروی منسوب به آن دخالت داشتند. در بینالنهرین، جنس سنگ و تصویر موجودی هراسانگیز میتوانست بخشی از سازوکار حفاظت باشد. در ماداگاسکار، ژاپن، اروپا، قارهٔ آمریکا و بسیاری نقاط دیگر نیز اشیا میان بدن انسان و نیرویی که از آن میترسید یا به آن امید داشت قرار گرفتهاند.
این سنتها یک «سیستم جادویی جهانی» و یکسان نمیسازند. معناهایشان به دین، آیین، تاریخ و زندگی روزمرهٔ هر جامعه تعلق دارد. شباهت در نیاز انسانی است: چیزی کوچک را نزدیک بدن نگه داریم تا در برابر جهانی بزرگ و مهارناشدنی تنها نمانیم. اگر پیش از فانتزی، اسطوره بود، پیش از آنکه جادو به جلوهای روایی تبدیل شود نیز ماده جایگاه ترس و امید انسان بود.
چرا قدرت در یک شیء خانه میکند؟
طلسمی که فقط در ذهن جادوگر است، با مرگ یا فراموشی او پایان مییابد. قدرتی که در شیء قرار میگیرد میتواند سفر کند. حلقه از دست شاه به دست دزد میرسد؛ کتاب از کتابخانهٔ سوخته بیرون میآید؛ شمشیر را دشمن از میدان جنگ برمیدارد. شیء، قدرت را قابل انتقال میکند و همین انتقال داستان میسازد.
از طرف دیگر، شیء به جادو مرز میدهد. صاحب تاج ممکن است فرمان براند، اما تاج را نمیتواند همزمان بر سر دو نفر گذاشت. کلید تنها یک قفل را باز میکند. جام باید پر شود. تیغه میتواند گم یا کند شود. این محدودیتها در سیستمهای جادویی فانتزی همان کاری را میکنند که هزینه و قانون باید انجام دهند: قدرت را به انتخاب و پیامد متصل میکنند.
ماده فقط پوسته نیست
شیء جادویی خوب را نمیتوان بدون جنسش تصور کرد. آهنی که زنگ میزند با طلایی که تیره نمیشود یک معنا ندارد. شیشه هم تصویر را نشان میدهد و هم میشکند. چوب زنده بوده و جای تیغ و آتش را نگه میدارد. سنگ از عمر انسان طولانیتر است. وقتی ماده درست انتخاب شود، بخشی از داستان را بینیاز از توضیح میگوید.
مطالعهٔ تعویذهای مصر باستان نشان میدهد که شکل، رنگ و جنس صرفاً تزئین نبودند؛ از خودِ کارکرد جادویی جدا نمیشدند. در فانتزی نیز شمشیری از آهن شهابسنگی باید با شمشیری از استخوان اژدها تفاوتی بیش از عدد قدرت داشته باشد. اولی آسمان را به زمین میآورد؛ دومی مرگ یک موجود باستانی را در هر ضربه تکرار میکند. اژدها در فانتزی زمانی زنده میشود که حتی پس از مرگ، مادهٔ تنش در جهان پیامد داشته باشد.
شمشیر؛ قدرتی که باید شناخته شود
شمشیر افسانهای صرفاً سلاحی برندهتر نیست. تیغه در بسیاری از روایتها حقِ فرمانروایی، تبار، شایستگی یا عهد را آشکار میکند. در چرخهٔ آرتوری، تصویر آرتور که شمشیر را از سنگ بیرون میکشد به این دلیل ماندگار شد که قدرت سیاسی را به آزمونی قابل دیدن تبدیل میکند. مردم لازم نیست ادعای او را باور کنند؛ سنگ و تیغه شاهد میشوند.
البته سنت آرتوری در طول قرنها و نسخههای مختلف ساخته شده و «شمشیر در سنگ» همیشه دقیقاً همان اکسکالیبورِ بخشیدهشده از سوی بانوی دریاچه نیست. همین تغییرات مهماند. شیء افسانهای با هر روایت دوباره تراش میخورد. قدرت آن فقط در فولاد خیالی نیست؛ در انباشتهشدن صداهایی است که نسلهای مختلف به آن معنا دادهاند.
شمشیر، آینه و گوهر؛ فرمانروایی در سه صورت
در سنت ژاپنی، سه یادگار مقدس—شمشیر کوساناگی، آینهٔ یاتا و گوهر یاساکانی—با مشروعیت تخت امپراتوری پیوند دارند. کنار هم قرارگرفتنشان زبان دقیقی میسازد. شمشیر میتواند نمایندهٔ توان و شهامت باشد، آینه شناخت و بازتاب را به میان آورد و گوهر ارزش و تداوم را حمل کند. فرمانروایی با یک سلاح کامل نمیشود؛ قدرت به دیدن و نگهداشتن نیز نیاز دارد.
اینجا شیء جای شخص را نمیگیرد، بلکه ادعای او را به چیزی پیش از تولدش و پس از مرگش متصل میکند. تاج، مهر یا نشان سلطنتی به مردم میگوید منصب بزرگتر از بدنِ موقتِ صاحب آن است. همین بزرگی میتواند شکوهمند یا خطرناک باشد. اگر انسان خود را تنها «دارندهٔ موقت» بداند، مسئولیت حس میکند؛ اگر گمان کند شیء حق مطلق به او داده، خشونت میتواند لباس تقدس بپوشد.
حلقه؛ جهانی از قدرت در کوچکترین دایره
حلقه از نظر روایی شیئی بینظیر است. کوچک است، نزدیک پوست میماند، بهسادگی پنهان میشود و شکل بستهاش از عهد، تکرار و بیپایانی حرف میزند. برخلاف شمشیر که قدرت را آشکارا نمایش میدهد، حلقه میتواند زیر دستکش پنهان باشد. قدرتش خصوصی است، اما پیامدش ممکن است یک پادشاهی را فرو بریزد.
افلاطون در داستان حلقهٔ گیگس از نامرئیشدن برای آزمودن عدالت استفاده میکند. پرسش اصلی این نیست که حلقه چگونه کار میکند؛ پرسش این است که انسان وقتی از دیدهشدن و مجازات ایمن شد چه خواهد کرد. شیء، شخصیت را از بیرون فاسد نمیکند. نخست حصاری را برمیدارد که پیشتر میل را مهار کرده بود. جادو تبدیل به آزمایشی برای اخلاق میشود.
وقتی ابزار، صاحبش را میخواند
حلقهٔ یگانهٔ تالکین این مسئله را یک گام جلوتر میبرد. حلقه فقط امکان نامرئیشدن نمیدهد؛ ارادهٔ سلطه را در ماده متراکم میکند. خود تالکین در نامهای به میلتون والدمن از حلقه بهعنوان عینیشدن میل به قدرت از راه نیرو و سازوکار یاد میکند. دارنده تصور میکند ابزاری یافته، اما ابزار از میل او تغذیه میکند و راه استفاده را شکل میدهد.
این وارونگی یکی از نیرومندترین ایدههای فانتزی است: آیا ما ابزار را به کار میبریم یا ابزار نوع انسانی را که میتوانیم باشیم انتخاب میکند؟ شمشیرِ همیشه پیروز، صاحبش را به جنگهای بیشتر میکشاند. آینهٔ حقیقت، توانِ بخشیدن را از او میگیرد. کتاب پاسخگو، تحمل نادانی را نابود میکند. جادو فرمان نمیدهد؛ شرایطی میسازد که در آن بدترین میلِ صاحبش شبیه منطقیترین انتخاب به نظر میرسد.
نامرئیشدن، آشکارشدنِ انسان
شیئی که بدن را پنهان میکند میتواند شخصیت را آشکار کند. گیگس وقتی از نگاه دیگران آزاد میشود، بهجای آزادی اخلاقی سراغ تصاحب میرود. در بسیاری از داستانهای پس از او نیز نامرئیشدن خیالِ بیپیامدی است: دیدن بدون دیدهشدن، ورود بدون اجازه و عمل بدون پاسخگویی.
به همین دلیل بهترین اشیای جادویی یک توانایی ساده را به پرسشی انسانی تبدیل میکنند. شنل نامرئی فقط ابزار فرار نیست؛ وسوسهٔ عبور از حریم است. کلید همهٔ درها فقط آزادی نمیدهد؛ انسان را وادار میکند تصمیم بگیرد کدام در حق دارد بسته بماند. در مقالهٔ وقتی استعاره واقعی میشود، همین تبدیل تصویر به قانون بود که خیال را به تجربهٔ اخلاقی بدل میکرد.
جام و آینه؛ میل به دیدن همهچیز
بعضی اشیا قدرت را در ضربه یا فرمان نمیگذارند؛ در دیدن میگذارند. جام جهاننمای سنت فارسی، که در دورهها و آثار مختلف به کیخسرو یا جمشید نسبت داده شده، جهان و امر پنهان را در سطحی کوچک قابل مشاهده میکند. آینههای درخشان در فرهنگهای آمریکای میانه نیز میتوانستند با پادشاهی، پیشگویی و گذرگاهبودن پیوند یابند. یک سطح صیقلی، بهجای برگرداندن چهره، چیزی دور یا نادیدنی را حاضر میکند.
این قدرت آرام از شمشیر خطرناکتر است. کسی که همهچیز را میبیند ممکن است خیال کند همهچیز را میفهمد. تصویر زمینه را حذف میکند؛ آیندهٔ دیدهشده میتواند رفتارِ بیننده را چنان تغییر دهد که خودش آن را بسازد. اگر گریز از سرنوشت راه رسیدن به آن شود، آینه و جام شریک تراژدیاند: حقیقتی ناقص میدهند و انسان با اطمینانِ کامل آن را کامل میکند.
سامپو؛ شیئی که هیچکس دقیقاً نمیبیند
در کالوالا، سامپو را آهنگر بزرگ، ایلمارینن، میسازد. سامپو نعمت و فراوانی میآورد، برای مالکیتش نزاع درمیگیرد، ربوده میشود و سرانجام در دریا میشکند. بااینهمه، خود شیء بهطور قطعی توصیف نمیشود. آن را آسیاب، خورشید، کشتی یا نماد رشد اقتصادی و کشاورزی دانستهاند. مرکز قصه روشن است، شکل مرکز مبهم.
این ابهام یک درس مهم دارد. شیء جادویی لازم نیست مثل محصولی در کاتالوگ توضیح داده شود. گاهی اثر آن بر جامعه مهمتر از سازوکار درونیاش است. سامپو تولید میکند، بنابراین پرسش مالکیت و تقسیم نعمت را میسازد. چه کسی حق دارد فراوانی را نگه دارد؟ آیا دزدیدن ابزاری که رفاه را انحصاری کرده عدالت است؟ وقتی برای تصاحبش میجنگند و میشکند، حتی تکههایش نیز معنای تازه پیدا میکنند.
نفرین؛ بدهیای که به فلز چسبیده
شیء نفرینشده شرّی بیدلیل نیست. در قویترین روایتها، نفرین حافظهٔ یک بیعدالتی است: قتل برای بهدستآوردن گنج، عهد شکسته، کارِ سازندهای که نامش حذف شده یا هدیهای که با تحقیر پس داده شده است. نفرین نمیگذارد گذشته بهسادگی تمام شود. چیزی که انسان میخواست مالک شود، بدهی مالک را به او یادآوری میکند.
بهترین نفرینها راهحل آسان ندارند. فروختن شیء، بدهی را به غریبه منتقل میکند. پنهانکردنش خطر را برای نسل بعد نگه میدارد. نابودکردنش ممکن است بخشی از تاریخ را هم نابود کند. در وقتی قول از زندگی سنگینتر میشود، عهد از زبان عبور میکرد و آینده را میبست؛ شیء نفرینشده همان عهد است وقتی جسم پیدا کرده و دیگر نمیتوان وانمود کرد فراموش شده است.
ارث؛ هدیهای که انتخابش نکردهایم
ارث در فانتزی معمولاً با خون، نام خانوادگی و تاج پیوند دارد، اما شیء آن را شخصی میکند. قهرمان شاید شمشیری دریافت کند که پدرش با آن جنایتی کرده، گردنآویزی که مادرش برای نجات کسی شکسته یا کلیدی که نسلها از ترس استفاده نشده است. وارث شیء را انتخاب نکرده؛ بااینحال باید تصمیم بگیرد معنای قدیمی آن را ادامه دهد یا تغییر دهد.
اینجا تفاوت میان میراث و سرنوشت روشن میشود. گذشته امکانات و بدهیها را تحویل میدهد، اما الزاماً نتیجه را تعیین نمیکند. یک تاج میتواند دوباره بر سر گذاشته، ذوب یا به موزه سپرده شود. هر انتخاب دربارهٔ شیء، انتخاب دربارهٔ رابطه با مردگان است: اطاعت، انکار، بخشش، اصلاح یا پایان.
سازنده در ساخته باقی میماند
هر شیء جادویی سازندهای دارد، حتی اگر قصه نام او را فراموش کرده باشد. معدنکار ماده را بیرون آورده، صنعتگر آن را شکل داده، کسی نشانهای بر آن گذاشته و شاید شخص دیگری بهای کار را پرداخته است. وقتی اثر تنها به پادشاه یا قهرمانی نسبت داده میشود که آن را حمل کرده، زحمتِ ساختن پشت شکوهِ استفاده پنهان میماند.
فانتزی میتواند این بیعدالتی را به داستان تبدیل کند. اگر تیغه بخشی از حافظهٔ آهنگر را نگه دارد چه؟ اگر تاج فقط به کسی پاسخ دهد که نام سازندگان گمنامش را بداند؟ اگر جادوی یک شهر نه در فرمان پادشاه، بلکه در هزاران دستِ کارگری باشد که دیوارهایش را ساختهاند؟ چنین پرسشهایی جهان فانتزی را باورپذیر میکنند، چون قدرت را به اقتصاد، کار و تاریخ مادی وصل میکنند.
شیء نیز از صاحبش اثر میگیرد
معمولاً میپرسیم شیء جادویی با انسان چه میکند. پرسش معکوس کمتر شنیده میشود: انسانها با شیء چه میکنند؟ تیغه پس از هر نبرد خط میافتد. کتاب با حاشیهنویسی صاحبانش پر میشود. آینه ترک برمیدارد و چهرهها را از روی همان ترک بازمیگرداند. حتی اگر نیروی اصلی ثابت بماند، تجربهٔ استفاده میتواند خلقوخوی شیء را تغییر دهد.
در یک جهان زنده، جادو هم تاریخ مصرف دارد، هم تاریخِ استفاده. حلقهای که نسلها برای حفاظت به کار رفته ممکن است در دست فرمانروایی تازه در برابر فرمان قتل مقاومت کند. نقابی که همهٔ صاحبانش هنگام دروغ پوشیدهاند شاید سرانجام حقیقت را از صورت جدا نکند. این ایده به شیء شخصیت انسانی نمیدهد؛ ماده را به آرشیوی فعال تبدیل میکند.
نابودکردن از استفادهکردن دشوارتر است
بهدستآوردن شیء معمولاً آغاز ماجراست، اما رهاکردنش آزمون بزرگتری است. قدرت فوراً برای خود دلیل میسازد: «فقط یک بار استفاده میکنم»، «من از صاحب قبلی بهترم»، «اگر من نداشته باشم، بدترها میبرند». هر جمله ممکن است کاملاً منطقی باشد و همین، خطر را عمیقتر میکند.
داستان نابودی حلقهٔ یگانه بهیادماندنی است زیرا مسئله را با قدرت بیشتر حل نمیکند. هدف، تصاحب سلاح دشمن نیست؛ نپذیرفتن منطق آن است. گاهی قهرمانی در نگهداشتن نیست، در پسدادن شمشیر، شکستن تاج یا انداختن کلید به دریاست. قهرمانان فانتزی، از برگزیده تا ضدقهرمان زمانی پیچیده میشوند که بزرگترین پیروزیشان عملی باشد که هیچ ترانهای ظاهر باشکوهش را تضمین نمیکند.
شیء جادویی چگونه تاریخ جهان را حمل میکند؟
یک شیء میتواند چندین دورهٔ جهان را به صحنهٔ اکنون بیاورد. جنس فلز از تجارت یک تمدن خبر میدهد؛ تعمیر ناشیانه از سالهای سقوط؛ نشان پاکشده از انقلاب؛ نام تازه از کشورگشایی؛ لکهای که تمیز نمیشود از جنایتی که روایت رسمی حذف کرده است. نویسنده بهجای چند صفحه تاریخگویی، شیء را روی میز میگذارد و اجازه میدهد شخصیتها دربارهٔ معنایش اختلاف داشته باشند.
این همان عمقی است که تاریخ را از اطلاعات جدا میکند. در سرزمین میانه و زمان عمیق، ویرانه، نام و میراث بر اکنون فشار میآوردند. شیء جادویی شکل قابل حملِ همان فشار است. هرجا میرود، گذشته را با خود میبرد و نمیگذارد جهان وانمود کند امروز از هیچ آغاز شده است.
برای نوشتن یک شیء جادویی از کجا شروع کنیم؟
از قدرت شروع نکن؛ از نیاز شروع کن. چه کسی این شیء را ساخت و از چه چیزی میترسید؟ چرا قدرت باید در ماده حبس میشد؟ چه کسی هزینه را پرداخت؟ شیء چگونه منتقل میشود و چرا تاکنون نابود نشده؟ اگر گم شود چه کسی ضرر میکند؟ اگر پیدا شود چه کسی ادعای مالکیت دارد؟
بعد محدودیت را به جنس و تاریخ وصل کن. آینه فقط در تاریکی حقیقت را نشان میدهد، چون برای پادشاهی ساخته شده که از نور دربار میترسید. شمشیر تنها از کسی دفاع میکند که نخست ضربه نخوردن را انتخاب کند. کتاب هر پاسخ را با پاککردن خاطرهای میدهد. این قانونها زمانی خوباند که انتخاب بسازند، نه وقتی صرفاً معما را دشوارتر میکنند.
از «آیتم افسانهای» تا شیء واقعی
بازیها بهدرستی به اشیای ویژه نقش مکانیکی میدهند، اما زبان سطح، کمیابی و امتیاز گاهی به داستاننویسی سرایت میکند. نتیجه، انباری از وسایل درخشان است که هرکدام یک قابلیت دارند و هیچکدام گذشتهای ندارند. شیء جادویی به «آیتم» کاهش مییابد؛ قابل تعویض با نسخهای که عدد بزرگتری دارد.
راه نجات، افزودن توضیح طولانی نیست. یک رفتار کوچک کافی است: شخصیت همیشه پیش از کشیدن تیغه عذرخواهی میکند؛ حلقه روی دستِ دروغگو سرد میشود؛ جام مزهٔ آخرین چیزی را نگه میدارد که در آن ریختهاند. جزئیات باید نشان دهد شیء در زندگی جا گرفته است. موجودات فانتزی نیز با فهرست توانایی زنده نمیشوند؛ رابطه و پیامد به آنها حضور میدهد.
چرا یک یادگاری معمولی گاهی از تاج مهمتر است؟
همهٔ اشیای نیرومند لازم نیست جهان را نجات دهند. نامهای که هرگز فرستاده نشد، چاقوی کند آشپزخانه، اسباببازی شکسته یا دکمهٔ کتِ کسی که بازنمیگردد میتواند برای یک شخصیت از تاج پادشاهی سنگینتر باشد. قدرت این اشیا از طلسم نمیآید؛ از این میآید که حافظه راهی جز ماده برای ماندن پیدا نکرده است.
فانتزی وقتی به این اشیای کوچک جا میدهد، شکوهش انسانی میشود. قهرمان برای یک پادشاهی میجنگد، اما در تاریکترین شب دستش را دور مهرهای چوبی میبندد که کودکِ خانه به او داده بود. دنیا با نقشه و ارتش بزرگ میشود؛ معنا با چیزی کوچک که در مشت جا میگیرد.
وقتی پادشاهیها تمام میشوند
قرنها بعد، کسی وارد تالار شکسته میشود. نمیداند تاج متعلق به کدام دودمان بوده یا شمشیر در کدام نبرد شکسته است. آینه هنوز نور صبح را برمیگرداند. حلقه زیر خاک برق ضعیفی دارد. قدرت شاید رفته باشد، شاید خوابیده باشد و شاید تنها معنایش عوض شده باشد.
اشیایی که از انسانها بیشتر عمر میکنند، داور ما نیستند؛ شاهدند. نشان میدهند هر پیروزی زمانی به بقایایی روی زمین تبدیل میشود. تاجی که مردم برایش کشته شدند، روزی کنار ریشهٔ یک درخت زنگ میزند. جامی که جهان را نشان میداد، در نهایت آسمان شکستهٔ سقف را منعکس میکند. این تصویر تلخ است، اما تسکین نیز دارد: هیچ قدرتی برای همیشه صاحب جهان نمیماند.
آنچه در دست ما میماند
شیء جادویی خوب دربارهٔ قدرت حرف میزند، اما در نهایت دربارهٔ نگهداشتن است. چه چیزی را باید حمل کنیم؟ چه چیزی را پس بدهیم؟ کدام میراث سزاوار تعمیر است و کدام باید پایان یابد؟ ما عمر کوتاهی داریم و اشیا میتوانند از چندین زندگی عبور کنند؛ بااینحال معنای آنها در هر نسل دوباره ساخته میشود.
شاید انسان هیچگاه صاحب کامل یک شیء کهن نباشد. مدتی نگهبان آن است. حلقه در انگشتش مینشیند، شمشیر را از نیام میکشد، کتاب را باز میکند و تصمیمی میگیرد که صاحب بعدی باید با پیامدش زندگی کند. فانتزی با جادوییکردن اشیا این مسئولیت را آشکار میکند: هرچه در دست میگیریم، روزی از دست ما بیرون میرود؛ اما پیش از رفتن، شکلِ دست ما را بهخاطر میسپارد.
منابع و مطالعهٔ بیشتر
- موزهٔ متروپولیتن، «تعویذهای مصر باستان» برای رابطهٔ ماده، رنگ، نقش و کارکرد در اشیای محافظ.
- موزهٔ متروپولیتن، «جادوی بینالنهرین در هزارهٔ اول پیش از میلاد» برای مواد جادویی و حفاظت قابل حمل.
- متن کتاب دوم جمهوری افلاطون در Perseus برای داستان حلقهٔ گیگس و مسئلهٔ عدالت در غیاب مجازات.
- کتابخانهٔ بریتانیا، «شاه آرتور: افسانه، واقعیت و داستان» برای شکلگیری چندلایهٔ سنت آرتوری و تصویر شمشیر در سنگ.
- دانشنامهٔ شینتوی دانشگاه کوکوگاکوئین، «سه یادگار مقدس» برای شمشیر، آینه و گوهر در مشروعیت امپراتوری ژاپن.
- انجمن ادبیات فنلاند، معرفی کالوالا و سامپو برای شیء مولدِ نعمت و ابهام شکل آن.
- موزهٔ متروپولیتن، «Mirror-bearer» مایایی برای آینه بهعنوان شیء سلطنتی، پیشگویانه و گذرگاه.
- دانشنامهٔ ایرانیکا، «جام جم» برای تاریخ جام جهاننما در ادبیات و هنر فارسی.
- نامهٔ تالکین به میلتون والدمن در Tolkien Estate برای حلقه بهعنوان عینیشدن میل به سلطه.
- Cambridge، Amulets in Magical Practice برای عاملیت و دامنهٔ معنایی اشیای تعویذی در مطالعهٔ میانرشتهای.